افضل الجهاد كلمه عدل عند امام الجائر «پيغمبر»

شماره 5

با توجه به موقعيت حساس مملكت و نگراني كه از عكس‌العمل نارضايتيهاي مردم و نتيجه نابسامانيهاي امور مملكت موجود است. . . . . . . . . . . . . .

با استناد به بيان اعليحضرت و اعتنا به مدلول اين نوشته در كتاب «ماموريت براي وطنم» كه «. . . . . . . . . به نظر من عاقلانه آن است كه مردم كشور براي عقايد خود حداكثر آزادي را داشته تحت مضيقه و فشار نباشند و علنا نظريات خود را اظهار كنند. . . . . . .»

با اتكاء به اصل قانون اساسي

با استناد به منشور ملل

و با توجه به استقبال خارج از حدود انتظاريكه مردم نسبت به «نامه سرگشاده نهضت آزادي» كردند. نهضت آزادي ايران درصدد برآمد تا با تحليل منصفانه و منطقي اوضاع مملكت و ارائه راه حليكه مقتضيات زمان به اعتبار اعمال گذشته پيش پاي ملت ايران گذارده وظيفه تاريخي و مسووليت اجتماعي خود را عملي سازد. اميدوار است اين مصلحت انديشي كه به راهنمائي تحليل بي‌طرفانه مسائل مبتلي به جامعه امروز ايران شده ملال خاطري ايجاد نكند و با پيروي از مسير جبري عوامليكه وسيله نجات مملكت از بي‌بست فعلي ميگردد موجبات افتخار نسل حاضر فراهم شود راه حليكه به حكم نتيجه تحليلي قضايا و به مقتضاي زمان و متناسب با موقعيت جغرافيائي ايران انتخاب گرديده به تاريخ ديكتاتوري 2500 ساله ما كه نتيجه قهري آن ايجاد محيط اجتماعي لرزان و نابسامان فعلي است خاتمه خواهند داد.

تحليل حاضر كه به اعتباري باذم شبيه به مدح از حكومت اميني شروع ميشود پس از تشريح نقائص كار نامبرده و بررسي وضع متزلزل دولت آقاي علم به عمق تاريخ ميرود و با بيرون كشيدن سرچشمه گرفتاريها راه حل نهائي را عرضه ميدارد.

٭        ٭       ٭

«اگر ميلياردها ليره و دلار ديگر از طريق اخذ وام يا عايدات مملكت در اختيار دولتهاي غير مبعوث مردم قرار گيرد نه تنها دردي چاره نخواهد شد بلكه فقر و قرض و بحران اقتصادي روز به روز بيشتر خواهد شد»

دكتر محمد مصدق

اوضاع روز

بعد از آنكه حكومت آقاي اميني رفت و نوبت دولت به آقاي علم رسيد اقلام بودجه اسما تعديل و جابجا شد ـ با آقاي دكتر مصدق مصاحبه به عمل آوردند و معاون رئيس جمهور آمريكا به ايران سر كشيد. جانسون با مردم در كوچه و بازار و با شاه در كاخهاي سلطنتي ملاقات كرد. تشكيلات و تاسيسات ارتش قرار شد كوچك و افسران ارشد محاكمه شوند. زمزمه انتخابات بلند است و بازار شايعات گرم بنابراين جا دارد اگر از اين همه به نوبت تفسيري گفته آيد.

تلقي مردم

در علت سقوط كابينه دكتر اميني تعبيرات مختلفي ميشد كه از آن ميان اين شايعات عموميت داشت كه چون:

1 ـ ملاكين عمده با اجراي لايحه تقسيم اراضي منافع خود را در خطر ميديدند.

2 ـ متنفذين لشكري و كشوري و دزدان اداري از بلند شدن سروصداي مبارزه با فساد به وحشت افتاده بودند.

3 ـ متوليان مجلسين تعطيل دارالشوري و سنا و وجود فترت را موجب كسادي بازار خود مييافتند.

4 ـ شاه از تعطيل مصاحبه‌هاي مطبوعاتي و از عدم تشكيل جلسات هيأت دولت در دربار ناراضي و از اينكه حكومت اميني مانند دولتهاي گذشته در همه امور مشورت نميكرد ناراحت بود.

5 ـ و بالاخره سياست انگلستان از آن جهت كه دولت اميني به قول خبرگزاري فرانسه از دستگاه سفارت و از مستشاران امريكائي آمرانه مشورت ميپذيرفت پايه‌هاي نفوذ خود را دستخوش تزلزل مي‌يافت.

همه دست به دست هم دادند و با تهديد و كارشكني كار دولت اميني را ساختند.

اين شايعات از آنجهت كه مقارن سقوط اميني عموميت داشت و در حقيقت تلقي مردم از كنار رفتن دكتر اميني بود ميتواند مورد توجه قرار گيرد ولي صرف‌نظر از مطالب فوق موجبات ديگري نيز در كار بود و تفسيرهاي ديگري هم ديده شد كه جا دارد به آنها نيز التفاتي بشود.

يك ترجمه

در علت سقوط اميني مجله نيوزويك ضمن اخبار زير ذره بين در شماره 30 ژوئيه خود چنين نوشت:

«هفته گذشته دكتر اميني كه نتوانست كسر بودجه هفتاد ميليون دلاري ايران را متعادل سازد استعفا كرد و حين استعفا علت كناره‌گيري خود را اهمال حكومت آمريكا در دادن كمك قلمداد كرد» اين مجله سپس اضافه ميكند: «واقعيت اين است كه اميني به علت عدم موفقيت در حل مشكل مزمن مالي ايران كنار رفت زيرا ايرانيها هم خدا را ميخواستند و هم خرما را» (عين عبارت اين است كه «هم توپ و تفنگ ميخواستند و هم كره، اشاره به گفته گوبلز وزير تبليغات هيتلر) و در تشريح اين جمله مينويسد: «عليرغم سالي سيصد ميليون دلار حق الامتياز نفت و كمك يك ميليارد و دويست ميليون دلاري آمريكا زوار ايران در رفته است»‌. به عقيده اين مجله علت العلل اين زوار در رفتگي عبارتست از:

1 ـ دستگاه فاسد و گل گشاد اداري ايران

2 ـ قشون بي‌تناسب بزرگ 200000 نفري

3 ـ تسلط فئودالها بر اكثريت دهات 57748 پارچه‌اي ايران.

اين مجله سپس اضافه ميكند: «محمد رضا شاه پهلوي كه ده سال قبل به وسيله يك كودتاي نظامي از ازدحام خشم آگين ميهن پرستان نجات يافت دقيقا ميداند كه ستون نگاهدارنده تاج و تخت او قشون ايرانست. نتيجه چنين انديشه‌اي اين شده است كه ايران بيش از آنچه بايد صرف عمران مملكت و رفاه بيست ميليون مردم خود كند، هر ساله صرف هزينه نگاهداري قشون مينمايد». نيوزويك بعدا چنين اظهار نظر ميكند كه: «اميني مقدمه خوبي چيده و موفق شده بود از سروته مخارج دولتي بكاهد. جلوي ورود 210 قلم كالاي وارداتي را بگيرد و خطر تورم را بر طرف سازد و 69 ميليون دلار قرض خارجي ايران را بپردازد. . . . . . . . اميني خيال داشت با دريافت يك سوم از هزينه 5/2 ميليارد دلاري سازمان از كنسرسيوم بين‌المللي برنامه عظيم سوم ايران را آغاز نمايد كه حاميان غربي او از او خواستند كه اول تكليف كسر بودجه 70 ميليون دلاري ايران را روشن كند. ولي شاه و قشون مانع اين كار شدند و دولت آمريكا هم كه دچار مشكل پرداختهاي خود بود با قطع 30 ميليون دلار جيره سالانه قشون ايران اوضاع را وخيمتر كرد»

گذرگاهي از تاريخ

آقاي ايدن در كتاب خاطرات خود راجع به دره نيل گذرگاهي دارد كه به تناسب از آن در اينجا ميتوان ياد كرد. نامبرده كه پيداست در پست وزارت خارجه از مبارزات سياسي حزب وفد و جمعيت اخوان المسلمين خاطرات خوشي ندارد پس از شرحي كه از بلبشوئي حزب وفد و افتضاحيكه خانم نحاس پاشا ببار آورده ميدهد فساد دربار فاروق را تشريح ميكند و نشان ميدهد كه با توجه به ضعفيكه در گذشته ملك فاروق براي اداره مملكت از خود نشان داده اميدي كه بتوان انجام نقش ديگري را به عهده او واگذار كرد به كلي از بين برده است، پس از شرح فساد دربار و بي‌كفايتي فاروق آقاي ايدن شرح مفصلي از كفايت هلالي پاشا كه پيداست از ذخائر ملي روز مباداي سياست انگلستان در مصر بوده ميدهد و مينويسد كه در چنان شرايطي تنها او بوده است كه ميتوانسته مصر را از بحران نجات بدهد و با مسلط شدن بر اوضاع جلوي سقوط تاج و تخت فاروق را كه حافظ منافع امپراطوري بود بگيرد.

هلالي پاشا با تقويت سياست انگلستان روي كار مي‌آيد و ظرف حكومت ششماهه خود به قول آقاي ايدن موفق ميشود كه در زمينه‌هاي مختلف اقتصادي و سياسي پيشرفتهايي كرده، مقداري ماليات جمع‌آوري نمايد و چند نفري از گردن كلفتها را به زندان بيندازد و كارهاي ديگر از اين قبيل انجام دهد. آقاي ايدن كه از پيشرفت كار هلالي پاشا راضي است وقتي آتش ميگيرد و از كوره در ميرود كه اطلاع حاصل ميكند همين ملك فاروق، كه به خاطر حفظ او تلاش ميكرد، به كمك عده‌اي از متنفذين و گردن كلفتها با اخلال و كارشكني مقدمات سقوط هلالي پاشا را، كه انگلستان به خاطر حفظ سلطنت در مصر براي روي كار آمدن او كمك كرد، فراهم كرده است. اينجا است كه آه از نهادش بر ميخيزد و زبان حالش به پايان مي‌آيد و مينويسد:

«چه ميتوان كرد با كسيكه افول ستاره اقبالش را ابليس راهنما است».

پس از بيان اين مطلب آقاي ايدن مختصري از تلاشهايي را كه ملك فاروق براي روي كار آوردن دوست نزديك و نخست وزير مطلوب خود سيري پاشا ميكند بيان داشته ضمن اظهار تاسف مينويسد كه از همان زمان كه هلالي پاشا ساقط شد دانستيم كه عمر سلطنت در مصر بسر آمده است. . . . . . . .

و اينك چند خبر:

اسوشيتدپرس ـ اميني گفت از اينكه نتوانسته است بودجه متعادلي تنظيم كند متاسف است. نخست وزير ايران از سياست نادرست آمريكا براي پرداخت كمك به دوستان خود به شدت انتقاد كرد.

اسوشيتدپرس ـ دكتر اميني كه مبارزات ضد فساد او گروهي از مقامات برجسته و ژنرالهاي ارتشي و رهبران پيشين و بازرگانان عمده را به زندان فرستاد شب گذشته استعفا خود را تسليم شاه ايران كرد.

خبرگزاري فرانسه ـ استعفاي دكتر اميني به فعاليتيكه به طور خيلي شديد توسط آمريكائيها به منظور مرتب كردن امور مالي كه بارها قول داده شد، ولي عملي نگرديده بود پايان داد.

خبرگزاري فرانسه ـ دكتر اميني وقتي به نخست وزيري رسيد در محافل سياسي به نام «مرد آخرين شانس» ملقب گرديد.

اتحاد ملي ـ دكتر اميني رندانه موقعي كرسي صدراعظمي را ترك گفت كه از حوادث روز 14 مرداد خود را مصون بدارد و به جاي عواقب نامعلوم و ناگوار محترمانه‌ترين وضع را براي خود فراهم سازد.

نيويورك تايمز ـ نخست وزير جديد برعكس اميني مدتها مصاحب صميمي شاه بوده است.

آيا سياست آمريكا از حمايت اميني صرف نظر كرده بود؟

آنچه تا اينجا آورده شد تلقي مردم و ترجمه بدون تصرف دو قطعه اظهار نظر و نقل بدون تفسير چند خبر بود. وجود دو جمله در ميان اخبار و تفسيرهاي فوق رفتن اميني را به مساله كمك آمريكا مربوط ميسازد كه از اين قرارند:

1 ـ . . . . . . . . . نخست وزير ايران از سياست نادرست آمريكا در پرداخت كمك به دوستان خود به شدت انتقاد كرد.

2 ـ . . . . . . . . . . دولت آمريكا هم كه دچار مشكل پرداختهاي خود بود با قطع 30 ميليون دلار جيره سالانه قشون ايران وضع را وخيمتر كرد.

اين دو جمله كه اولي از اخبار و دومي از تفسير مجله نيوزويك نقل شده است ضرورتا ايجاب ميكند كه اصل سياست كمك آمريكا مورد بررسي قرار گيرد.

در كار بررسي كمكهاي نظامي و اقتصادي اين حقيقت به چشم ميخورد كه دولت ايالات متحده ظرف سالهاي اخير اساسا نسبت به پرداختهاي كمكها سخت گير شده و روش خود را نسبت به آنچه بلافاصله بعد از جنگ داشت تغيير داده است. گرچه عده‌اي اين تغيير روش را صرفا در نتيجه اتلاف كمكها و تفريط وامهاي پرداخته شده در دست كساني از قبيل چيانكايچك و سينگمان‌ري و نيگودين ديم و حكومت ايران ميدانند ولي واقعيت اين است كه اين علت فقط قسمتي از مساله را تشكيل ميدهد و همه قضيه نيست. مطالعه اخبار و تفسيرها نشان ميدهد كه تغيير سياست اعطا كمكها امريست كه بيشتر مربوط به خود آمريكا و وضع خاص اقتصادي ايالات متحده ميباشد.

براي توجه بيشتر به اين موضوع و يافتن علت اساسي تغيير روش سياست آمريكا در دادن كمك بد نيست كه قبلا در مفاد تفسير و يك اظهار عقيده زير دقيق شويم:

1 ـ مجله لايف در يكي از شماره‌هاي اخير خود به مناسبت سپري شدن يكسال از دوره رياست جمهور كندي مقاله‌اي تحت عنوان «تحولات بعد از يكساله» نوشته و ضمن آن متذكر اصولي شده كه مدعي است از اين به بعد ديپلماسي آمريكا بر پايه اين اصول استوار ميگردد. مجله لايف مينويسد كه در تلاش بين آزادي و كمونيسم پرزيدنت كندي پس از مشاهده بحران 1961 به اين نتيجه رسيده است كه «ايالات متحده نه قادر مطلق است و نه عالم كل كه براي هر مشكلي از مشكلات دنيا منتظر يك راه حل آمريكائي باشيم» لايف كه جملات فوق را از ميان گفته‌ها و نظريات كندي نقل كرده مينويسد كه اخيرا اين جمله ورد زبان كندي است كه: «بايد براي مسووليتهاي آمريكا حدودي حدودي قائل شد» كندي ميگويد «چرا ما بايد جواب گوي همه مشكلات دنيا باشيم» مجله لايف كه از جهت سياست كلي آمريكا را مايل به محدوديت مسووليت خود معرفي ميكند در تشريح سياست جديد آمريكا براي دادن كمك مينويسد:

«دولت آمريكا براي پيش بردن سياست اتحاد براي پيشرفت در صورتي به كشورهاي در حال توسعه كمك ميكند كه بدوا اين كشورها خود را آماده براي اجرا برنامه كمك به خود و اصلاح از خود كرده باشند مي‌كنند ميداند در مورد نحوه اعمال سياست آمريكا در ايران بايد براي دو عامل اصلي «سبك كردن بار مسووليت» و «مشروط بودن پرداخت كمك» اهميت درجه اول قائل بشويم.»

حاتم بخشي ـ دست تنگي

ارت بكوالد حاشيه نويس آمريكائي كه نظرش در مقاله «الدن گريفتس» در مجله نيوزويك منعكس شده در مورد وضع مالي آمريكا معتقد است: «چه قدر ثروتمند بودن در حاليكه ديگران دچار فقر هستند عاليست. 14 سال ما آمريكائيها با تفاخر روي خاك فرانسه راه ميرفتيم و مردمش را مجبور ميكرديم كه جلوي دوربين ما ژست بگيرند و آنها هم چون بدهكار بودند مجبور از اطاعت بودند. . . . . . . .» ولي بعد چهارشنبه سياهي فرا رسيد فرانسويها 293000000 دلار از قرض خود را پيش از موعد پرداختند. از اين گذشته 112000000 دلار از ذخائر ارزي خود به آمريكا داده و در مقابل آن طلا گرفتند. سوئيس نيز اخيرا معادل 25000000 دلار از آمريكا طلا گرفت. موجودي طلاي خزانه‌داري آمريكا بدين ترتيب به 16300000000 دلار كاهش يافت. اين كمترين رقم موجودي نقدينه آمريكا در 33 سال گذشته است. هفته گذشته ايتاليا نيز به جمع سوئيس و فرانسه پيوست و 178000000 دلار از ديون خود را زودتر از موعد پرداخت» همين مجله مينويسد «در سال گذشته دوبار هيأتهائي از طرف خزانه‌داري آمريكا به اروپا سفر كرده‌اند تا براي مستحكم ساختن وضع دلار از كشورهاي اروپاي غربي كمك بگيرند»

بعد از ديدن دو تفسير فوق ملاحظه نظر آقاي چسترباولز كه در نيوزليدر منتشر شد ميتواند قرينه ديگري در اين زمينه بدست بدهد. چسترباولز مينويسد:

«و چيزي كه در كشورهاي در حال توسعه مورد احتياج است تكميل يك برنامه صحيح كمك به خود است. ايالات متحده خود را ناچار ميداند براي اجراي اين نوع برنامه‌هاي كمك به خود كه تجربه نشان ميدهد براي رشد يك سياست منظم پايه بزرگي به شمار ميرود اصرار ورزد و مقياس كمكهاي خود را با انجام اين نوع برنامه‌ها در نظر بگيرد وگرنه مشكل است وجود چنين اعانه‌هائيرا كه مردم آمريكا با تحمل مالياتهاي سنگين براي توسعه ممالك خارجي ميپردازند منصفانه دانست.»

مسافرت اميني به اروپا

با توجه به نكات فوق بي مناسبت نيست اگر يادي از مسافرت سال گذشته اميني به اروپا و قراريكه براي رفتن به آمريكا بعد از مراجعت از اروپا داشته به ميان آيد. اميني كه به قول مجله نيوزويك ميخواست يكسوم از بودجه برنامه عظيم سوم را از محل كمك كنسرسيوم بين‌الملل تامين كند مسافرتي به اروپا كرد تا پس از اطمينان از كمك كشورهاي اروپائي براي دريافت سهمي آمريكا مسافرتي هم به آمريكا برود ولي چون از اروپا دست خالي برگشت از رفتن به آمريكا هم صرف نظر كرد. علت اين انصراف را بد نيست در خواندن خبريكه خبرگزاري آمريكا در اول اوت از آمريكا مخابره كرده جستجو كنيم. خلاصه خبر اين است كه آمريكا براي كمك به كسري 1070 ميليون دلاري هند حاضر بود 500 ميليون بپردازد. ولي پرداخت اين كمك مشروط بر اين بود كه ساير كشورها نيز حاضر شوند معادل اين مبلغ كمك كنند و چون مجموع تعهد كشورهاي ديگر از 435 ميليون دلار تجاوز نكرد دولت آمريكا نيز 65 ميليون دلار از تعهد خود كسر ولي اعلام كرد كه در صورتي كه ديگر كشورها سهام كمك خود را تا ميزان تعهد آمريكا بالا ببرند آمريكا كماكان حاضر است كه رقم 500 ميليون دلار تعهدي خود را بپردازد.

گرچه عده‌اي دست خالي برگشتن اميني از اروپا را معلول عدم رضايت ديپلماسي انگلستان و بازار مشترك از اعمال سياست يك جانبه آمريكائي او دانسته‌اند ولي جمله كلي مجله نيوزويك يعني جمله «حاميان غربي از او خواستند كه اول تكليف كسر بودجه 20 ميليون دلاري ايران را روشن كند» نشان ميدهد كه در اصول برنامه بين سياستهاي خارجي تضاد زيادي وجود ندارد فقط تلاش آمريكا در توازن پرداختها مي‌تواند مزيد بر علت شناخته شود.

براي توجه به سياست مشترك كشورهاي بزرگ درباره كشورهاي در حال توسعه ملاحظه نظريه كنگره همكاري اقتصادي و تعاون بين‌المللي ميتواند ملاك بهتري بدست بدهد. اين كميته كه با شركت نمايندگان 50 كشور از كشورهاي جهان در شهر ـ اليزبورگ (اطريش) تشكيل شد در مورد اعطا كمك كشورهاي بزرگ نظر ميدهد كه «مسووليت اوليه ترقي و پيشرفت دول عقب افتاده متوجه و مربوط به خود افراد اين دول ميباشد» فرانس ابسرواتور پس از نقل اين قسمت از نظريات كنگره اضافه ميكند كه «به دول عقب افتاده تذكر داده شده است كه لازم است كمكهاي فوق را به طريق مناسبي وقف توسعه اقتصادي سازند و دموكراسي را در اين مناطق گسترش دهند».

اولين آثار زوال

بنابراين حكومت اميني كه به رهبري سياست آمريكا و توافق اصولي انگلستان روي كار آمده بود از ناحيه سياست جديد خود آنها مورد تهديد قرار گرفت. طبق اصولي كه مجله لايف متذكر آنها شده بود دولت آمريكا حاضر نبود يك تنه جور مشكلات همه جاي دنيا كه ايران نيز از آن جمله است بكشد و قبل از اينكه ساير كشورها حاضر به دادن كمك بشوند رويه‌اي غير از آنچه در مورد كمك هندوستان پيش گرفته است پيش بگيرد و از طرف ديگر به استناد همان روش كلي تنها به كشورهائي حاضر است كمك بكند كه آن كشورها خود حاضر به اجرا برنامه‌هاي «كمك به خود» و «اصلاح از خود» باشند و اين هر دو شانس را اميني از دست داده بود. از بررسي اخبار چنين به نظر ميرسد كه حاميان آمريكائي اميني مايل بودند كابينه او بيشتر ايستادگي كرده و به جاي كوشش در دريافت كمك بيشتر فشار خود را روي تقليل مخارج ارتش و تعديل بودجه بگذارد. گوشه‌اي از اين انتظار سياست آمريكا را اتهامي كه مجله نيوزويك به دنبال تعريف فوق‌العاده‌اي كه از شخصيت اميني كرده به اميني وارد مي‌آورد آشكار ميسازد. اين مجله مينويسد: «دكتر اميني به عنوان يك مدير و يك متخصص بودجه با استعفاي خود خبط بزرگي مرتكب شد»

دكتر اميني كه از گرفتن كمك از كشورهاي اروپائي محروم و از تعديل بودجه‌ايكه به قول مجله نيوزويك مخارج يك قشون عظيم و بي تناسب بر پيكر آن سنگيني ميكرد مايوس شد حساب نكرده فشار خود را روي گرفتن كمك از آمريكا گذارد. اميني همان طور كه در مصاحبه مطبوعاتي خود متذكر شده توقع داشت كه حكومت آمريكا ولو تا يكي دو سال ديگر با دادن كمك دست اميني را براي مقابله با كارشكني‌ها و اشكال‌تراشيهاي داخلي باز بگذارد. در اين مورد اميني در مصاحبه خود گفت «بنابراني اگر من گله‌اي دارم گله دوستانه‌اي بود. ما در يك موقعيت خاصي هستيم و همه ميدانند كه هميشه در مواقع بحراني توقع كمك بيشتري بوده است و اصرار من براي كمك از آن جهت بوده است. بايد بگويم كه تجهيزات ارتش مخارج ريالي هم دارد و جا داشت كه لااقل براي يكي دو سال دولت آمريكا از اين بابت بما كمك ميكرد» اميني توقع داشت يك بار ديگر آمريكاييها با دادن كمك شديدا از ادامه حكومت او پشتيباني كنند در حاليكه از اين طرف راه نبود.

ترس يا زرنگي

البته بعيد است كه دكتر اميني با ذكاوتيكه داشت ندانسته مرتكب اين اشتباه شده باشد. چه بسا انگيزه او در تسليم استعفا از جمله اطلاع از دسائسي بوده باشد كه شهرت داشت از ناحيه مخالفين تدارك شده طبق اين شايعات قرار بر اين بود كه به مناسبت جشن مشروطيت روز 14 مرداد تظاهرات دامنه‌داري به اسم تعطيل مشروطيت و عدول اميني از مقررات قانون اساسي به عمل آيد. دكتر اميني كه منظره اسباب چينيهاي محافل حاكمه ايران را در روز نهم اسفند 31 و ربودن افشار طوس جلوي چشم داشت و پيكر بردار آويخته عدنان مندرس را درس عبرت تاريخ ميدانست و تشنجات 14 آذر 41 و توطئه اول بهمن را پشت سر گذاشته بود از به خشم آمدن احساسات فرماندهان قواي انتظامي و به حركت در آمدن دستهاي مرموزيكه به نفع سپهبد بختيار و حكومتهائي از نوع او مرتبا اسباب چيني ميكرد و همچنين از فعاليت سري گردانندگان سازمان به اصطلاح مقاومت ملي (1) و غيره به خصوص در موردي كه حقوق و منافع اين طبقه مستقيما مورد تعرض قرار گرفته بود خبر يافته بود بر جان خود رحم آورد و بوسيدن عتبه و كناره‌گرفتن از صدارت را بر ايستادن و به اميد حمايت آمريكا پافشاري كردن ترجيح داد. البته وضع روي كار آمدن اميني و سوابق او با وضع و سابقه كسانيكه در بالا ذكر شد فرق داشت ولي بهر صورت موجباتي فراهم نشده بود كه بتواند از عاقبت كار خود انديشناك نباشد.

باز هم نفت

مطلب ديگر كه به احتمال قوي موجب ترديد دكتر اميني در ادامه نخست وزيري و مقابله با مخالفين گرديد انتشار بيانيه اوپك و اطلاع از مفاد و موارد اعتراض محتوي يادداشتهاي شركت ملي نفت ايران بود محتواي اين يادداشتها علنا نقاط ضعف قرار داد و تدوين موادي را كه موجب عدول از قانون ملي شدن و اصل تقسيم منافع به نسبت 50 ـ 50 ميشد آشكار ميساخت و نشان ميداد كه چگونه امضا كنندگان اين قرارداد كه انجام اين كار را از افتخارات خود به حساب مي‌آورند منافع شركتهاي نفتي را مقدم داشته و خسارات عظيمي به ملت ايران وارد آورده‌اند. دكتر اميني كه خود نقش مدافع اين قرارداد را داشت و از نقاط ضعف آن مطلع بود ميدانست كه محلي براي دفاع از ايرادهاي وارد ندارد و نميتواند عليرغم تعهدي كه ضمن امضا قرارداد به كمپانيهاي نفتي سپرده به دفاع از موارد ايراد برخيزد. بنابراين ترجيح ميداد كه با دادن استعفا بر سر موضوعي كه مردم نسبت به آن حساسيت داشتند نه تنها خود را از خطر از دست دادن جان و ريختن تمامي آبرو بر حذر دارد بلكه با تسليم به موقع استعفا به جبران حيثيت‌هاي از دست رفته وجهه‌اي كسب كند.

رسيد مژده كه. . . . . . . . . . . . .

بهر صورت پافشاري اميني در اخذ كمك سياست آمريكا را در محظور حمايت يا عدم حمايت از او قرارداد حاصل اين ترديد و تضاد در محافل سياسي آمريكا چه بود اطلاعي از آن در دست نيست همين قدر شنيده شد كه مقارن اين احوال قدس نخعي سفير كبير ايران در آمريكا موفق شده اين اميد را در واشنگتن كسب و اين خبر را به تهران مخابره كند كه «وزارت خارجه آمريكا نظر به شخص معيني نداشته و توجهش تنها به اجرا برنامه‌ها معطوف است».

اعتنا به مدلول اين خبر شايد بتواند اين مساله را توجيه كند كه چرا حكومت علم اصرار دارد نشان دهد كه در اجراي برنامه‌ها دنباله رو حكومت قبلي است و حتي شايد از همين جهت بوده باشد كه در تغيير كابينه سعي شده تا قيافه‌هاي بارز دولت اميني عينا در كابينه جديد محفوظ باشد. حضور دكتر ارسنجاني كه مباشرت اجراي لايحه آمريكائي تقسيم املاك را دارد در اين كابينه نيز قرينه ديگري بر صحت اين مدعاست (به آقاي نورالدين الموتي كه مشاراليه نيز اجراي قسمت ديگري از برنامه ـ مبارزه با فساد‌ ـ را به عهده داشت فشار زيادي براي قبول پست وزارت دادگستري در كابينه علم وارد آمد ولي نامبرده زير بار نرفت).

ناگفته نماند كه مقارن همين ايام شايعه‌اي در محافل سياسي تهران بر سر زبانها افتاد كه حكايت از اين داشت كه در كار حمايت يا عدم حمايت از حكومت اميني بين دستگاههاي مختلف سياست آمريكا در ايران (دستگاه سفارت و دستگاه مستقل سيا) اختلاف نظر ايجاد شده است.

چند روز ترديد

با اين مقدمات شايد بتوان گفت كه ايجاد فاصله بين تاريخ استعفاي دكتر اميني و روي كار آمدن دولت علم معلول برخورد نظريات فوق بوده باشد. به علاوه پاره‌اي محافل معتقدند كه اين فرصت به دكتر اميني از آن جهت داده شد كه اميني بتواند با تشكيل مصاحبه مطبوعاتي با بيان مطالبي به زيان سياست آمريكا زمينه را براي روي كار آوردن كابينه‌ايكه مطلوب دربار و مورد تائيد سياست انگلستان باشد فراهم بياورد و در مقابل اجازه خروج از ايران را به آساني تحصيل نمايد. ضمنا بد نيست گفته شود كه در اين مورد با توجه به توصيه‌اي كه اميني مدعي است براي روي كار آمدن علم نبوده به اين حقيقت دسترسي يابيم كه عليرغم نفوذ سياست آمريكا رجال ايران هنوز سلامت خود را در اتكا به مراكز ديگر ميدانند. باريك شدن در اين قضيه شايد بتواند در به دست آوردن علت اعمال نقشهاي دو جانبه دكتر اميني كه از يك طرف متوجه تقليل تمركز قدرت و از طرف ديگر ناظر به تقويت مركز قدرت بود كمكي كرده باشد.

حكومت علم يا منتجه دو تضاد و دو توافق

برگشت به تاريخ

آقاي دكتر محمد مصدق در دادگاه نظامي سلطنت آباد در اثبات اين حقيقت كه شاه حق عزل و نصب وزرا را ندارد از جمله متذكر در اين معني شد كه جلب نظر و تمايل نمايندگان براي انتصاب و يا عزل حكومتها صرفنظر از جنبه منطقي و حقوقي داراي اين مزيت است كه هرگاه شاه براي عزل و يا انتصاب نخست وزيري در محظور خارجيان قرار بگيرد ميتواند لزوم جلب موافقت صد و چند يا دويست و چند نماينده و سناتور را به ميان كشيده شانه از زير بار تحميل خارجيان خالي كند. متاسفانه اجراي نقشه 28 مرداد مانع از رعايت اين روش طبيعي و دموكراسي و شرط اساسي مشروطيت گرديد عدم رعايت اين اصل در نه سال گذشته علاوه بر محظورات سياسي و اقتصادي كه به دنبال داشته اين بليه را به همراه آورده است كه در تحليل علت رفتن يا آمدن يك نخست وزير ناگزير بايد تمايلات و تاكتيكهاي دولتهاي متحد و غير متحد و نظر و سياست كارگردانان سنتو و نيز تمايل مقامات مسوول و غير مسوول و بالاخره كليه عواملي را كه اگر حكومت بدست نمايندگان مردم بود قانونا مجالي براي دخالت آنان در حكومت نبود به حساب آورد.

آنجا كه همه موافقند

در تحليل قوائي كه در كار آمدن و رفتن حكومتها در ايران دخالت دارند تا آنجا كه بدين بحث ارتباط دارد به ذكر عمده‌ترين آنها قناعت مي‌كنيم.

بعد از انجام كودتاي 28 مرداد 32 چنين به نظر ميرسيد كه طراحان نقشه كودتا قصد داشتند اجراي نقش اول را به عامل اصلي كودتا يعني سرلشگر زاهدي واگذار نمايند اما پس از مدتي تجربه متوجه ضعف او در اداره مملكت شده و با توجه به فساد اخلاقي و اعتياد به رشوه‌خواري فاحش سپهبد زاهدي موجبات بركناري او را از كار فراهم كردند و حكومت علا را روي كار آوردند. در خلال همين احوال بود كه شنيده شد شاه طي مسافرت خود به آمريكا با متحديني كه طبق قوانين مصوبه بعد از 28 مرداد تلويحا اجازه دخالت در امور ايران را پيدا كرده بودند به اين صورت كنار آمده است كه هم پيمانهاي ايران انتظارات خود را مستقيما با مقام سلطنت در ميان بگذارند و انجام توقعات خود را از او بخواهند. در مقابل حكومت ايران متعهد ميشد كه نظريات آنها تماما و صحيحا به موقع اجرا گذشته شود. حاصل دادن اين اختيار كه از اواسط حكومت علا شروع شد و تا به حكومت رسيدن دكتر اقبال به منتهاي اعتلاي خود رسيد به آنجا منجر گرديد كه پس از چند سال بگير و ببند يكباره روزنامه كريسچين ساينس مونيتور در ميان اختناق كامل و در بحبوبه زمانيكه حكومت ايران از ثبات و استواري دم ميزد پرده‌ها را بالا زد و حقايقي را آشكار كرد. اين روزنامه طي مقاله مفصل خود از گودال عظيم و خطرناكي كه ميان ملت و هيأت حاكمه ايران ايجاد شده سخن به ميان آورد و از قول وزارتين خارجه آمريكا و انگليس نوشت كه وضع خراب اقتصادي و اجتماعي ايران و عدم رضايت ايرانيان به جائي رسيده است كه اگر دولتهاي مذكور فكري به حال آن نكنند انفجاري ايجاد ميكند كه هستي ايران و منافع غرب را در اين سرزمين يك جا از بين ميبرد.

گرچه تحت فشار وزارت خارجه ايران انتساب اين خبر كه در انتشارش رعايت ظرائف ديپلماسي نشده بود به وزارتين خارجه آمريكا و انگليس تكذيب شد ولي عملا طرحي كه سرانجام منجر به روي كار آمدن كابينه دكتر اميني گرديد و اجراي برنامه‌اي كه انتقال قدرت را از دربار به نخست وزيري ايجاب ميكرد تعقيب گرديد مصاحبه والترليپمن با خروشچف به اين انگيزه دامن زد و موجبات تسريع اجرا اين طرح را فراهم كرد. خروشچف در مصاحبه خود با اطمينان قاطعي گفته بود «ادامه وضع موجود ايران بدون اينكه احتياج به دخالت دولت شوروي داشته باشد سيب رسيده ايران را در سبد بين‌المللي كمونيزم خواهد انداخت».

شرح تلاش گردانندگان عمال كودتا براي انحراف افكار مردم از اصول نهضت ملي ايران و انصراف آنان از وفاداري نسبت به رهبر بزرگ جنبش ملت ايران و حذف اسم دكتر مصدق از ميان شعارهاي ملي در خلال سالهاي بعد از 28 مرداد امري است كه در عين اهميت مجالي براي طرح آن در اين بحث نيست.

انتخابات آزاد

از ضروريات رسيدگي به موضوع مورد بحث توجه به اين واقعيت است كه اعلام انتخابات آزاد از طرف شاه در شرايطي به عمل آمد كه مقام سلطنت در راس هيأت حاكمه ايران مرتبا از وجود ثبات و استواري اوضاع ايران دم ميزدند و در ظاهر خطر يك انقلاب و حركت فوري از ناحيه تشكيلات مليون هستي دستگاه را تهديد نمي‌كرد.

حاصل كلام آنكه دستگاه كودتا بعد از هفت سال گرفتن و قانون شكستن و بستن و كشتن به خيال خود جاي پاي خود را محكم كرده و اينك درصدد بود جلوي بروز آثار كينه‌اي كه در دل مردم متراكم شده بود و ممكن بود روزي زبانه بكشد بگيرد از اين رو طرحي ريخته شد تا با تعديل خشونتها جلوي طوفان و طغيان گرفته شود.

ياس عده زيادي از مردم نسبت به آينده و قدرت فوق‌العاده‌اي كه دستگاه از آن برخوردار بود ضامن اجرائي بود كه اگر طرح با مهارت و به سرعت اجرا ميشد نگراني طغيان را از بين ميبرد و ثباتي ايجاد ميكرد كه با داشتن نشانه‌هائي از آزادي و دموكراسي مانع شود از اينكه دولت شوروي با اشاره و استناد به وجود اختناق سياه در كشورهايي كه در چنگال پيمانها گرفتارند در رفتار مستبدانه خود با گروه كشورهاي كمونيستي آزادي عمل پيدا كند.

بنابراين دادن آزادي به شرط محدود بودن و اعطاي دموكراسي به شرط قابل كنترل بودن از اصول قطعي طرح جديد به شمار ميرفت. هدف اين برنامه كه با تظاهر به اعطاي آزادي و وجود دموكراسي شروع ميشد اين بود كه قدرت مملكت كه تا آن تاريخ يك جا و بلا معارض در دست شاه متمركز شده بود در ظاهر تقسيم شده منطبق با اصل دموكراسي قسمتي از آن در مجلسين و قسمت ديگر در نخست وزيري متمركز گردد ولي در باطن قدرت شاه با در دست داشتن اختيار فرماندهي قدرتهاي انتظامي و حق عزل و نصب وزرا و انحلال مجلسين مافوق هر دو قدرت كماكان محفوظ بماند تا در مواقع ضروري جلوي زياده رويها و طغيان تمايلات وطن پرستي را بگيرد.

اشتباهي كه مرتكب شدند

اعمال روش فوق از جهت حفظ و بقاي سلطنت و مقام فرماندهي كل قوا امري بود كه مخالفي نداشت و تضادي ايجاد نميكرد چه از يك طرف دولتين انگليس و آمريكا بقاي رژيم را اساس ثبات و تحكيم منافع خود ميدانستند و برنامه‌هاي نظامي و سياسي و اقتصادي خود را بر مبناي آن قرار داده بودند و از طرف ديگر خطري متوجه قدرت و اختيارات مقامات داخلي نميكرد. اين برنامه چنانچه با كفايت و درايت انجام ميشد از آن جهت كه كينه‌ها را ميخواباند و بغضها را تسكين ميداد از نظر آنها موجب تثبيت اوضاع ميشد و بهترين تدبير براي حفظ رژيم تاج و تخت ميگرديد.

ولي دكتر اقبال كه شايد كودني او در سياست احتياجي به توصيف نداشته باشد بدون توجه به سياستي كه در چنين شرايط مي‌بايستي به موقع اجرا گذارده شود از فرصت براي اشتلم كردن استفاده كرده و با اظهار بياناتي از قبيل اينكه به رفراندوم‌چيها اجازه فعاليت داده نخواهد شد و اعمال روشي منطبق با اين طرز فكر مقدمات سقوط خود را از صدارت و خروج از صحنه سياست و شكست برنامه نجات دهنده فوق را فراهم كرده. شاه نيز كه در نشاء قدرت بر كرده‌هاي دكتر اقبال قلم به قلم صحه گذارده بود تحت فشار طراحان نقشه انتخابات آزاد ناگزير با زرنگي و دستپاچگي فرمول تكليف استعفا به منتخبين را ابداع كرد تا از يك طرف جلوي دامنه‌دار شدن تظاهرات مردم و دانشجويان را بگيرد و از طرف ديگر اختيار و ابتكار عمليات را كماكان در اختيار خود نگاهدارد.

مهره‌ايكه قرباني شد

در نتيجه ارتكاب اين اشتباه دكتر اقبال فدا شد ولي شكست اقبال در حقيقت شكستي بود كه از يك طرف به تمايلات شاه وارد ميشد و از طرف ديگر به اعتبار طرح جديد لطمه ميزد.

شايد اگر روشن‌بيني در كار ميبود و موقع شناسي و درك مقتضيات زمان و فهم زبان ديپلماسي سنتو به كمك مي‌آمد حكومت شريف امامي كه او نيز به فرمان شاه كار ميكرد و نيات كارگردانان حكومت كودتا را اعمال ميكرد عمر بيشتري ميداشت و موجبات اعمال خشونت و تحميل حكومت اميني فراهم نميشد ولي دستگاه رهبري هيأت حاكمه با كودني خودش در سياست نتوانست از فرصت استفاده بكند تنها كاري كه كرد اين بود كه حاضر شد اين امكان را فراهم آورد تا يكي از نمايندگان مردم به مجلس راه يابد. ولي ديگر دير شده بود زيرا هيجانات مردم به دنبال ميدان يافتن و بيداري جناحي از رهبران و اطميناني كه به شكستهاي پي در پي دستگاه و بي‌اعتبار شدن آن در دنيا داشت ديگر حاضر به قبول قيد و شرطي نبود چه ديگر ميدانست كه پايه‌هاي حكومت ديكتاتوري برخلاف ظاهر تا چه حد از داخل ويران است و به فراست دريافته بود كه با مقاومت بيشتر امتيازات بيشتري به دست خواهد آورد لذا از هيچگونه تدبيري كه آزادي را محدود كند اطاعت ننمود و راضي نشد به گرفتن اولين پرداختهاي دستگاه كودتا از ايده‌آلهاي بزرگ نهضت مقدس ملي و مقدسات آن دست بردارد ولو اينكه مبارزات زمان بردارد و اختناق از سر گرفته شود.

در نتيجه اين بيداري و توجه در حاليكه يكي از معروفترين كانديداهاي ملي طبق راي آزاد موكلين به مجلس راه يافته بود تظاهرات اوج گرفت و كار از هر جهت از كنترل خارج شد ـ دانشگاه به حركت درآمد دانشجويان متحصن شدند و زعما به بست رفتند و موج اعتراض همه شهرستانها و محافل ايراني اروپا و آمريكا را گرفت و حاصل پيش آمدن اين وضع آن شد كه انتخاباتي كه ميبايست نشانه‌اي از آرامش و آزادي در ايران باشد علامتي از سستي و تزلزل حكومت و شاهدي بر وجود خفقان سياه گرديد.

چون اين حقيقت آشكار و اين عدم رضايت افشا گرديد ديگر لازم نبود كه از رسوائيهاي گذشته روپوشي شود بلكه به عكس لازم بود كسي در صحنه ظاهر شود كه گفتارش نشان دهنده بينش او بر حقيقت اوضاع باشد و آمدنش به منزله طبيبي كه بربالين بيمار محتضري ميرود تلقي گردد. با شرايطي كه پيش آمده بود نه تنها امكان ادامه تشكيل جلسات مجلس نبود بلكه براي مدتي مديد فكر انجام انتخابات از برنامه‌ها حذف گرديد شاه و حكومتهاي مبعوث او مسوول خرابيهاي گذشته شناخته شده بودند و پولها تفريط شده و بهترين فرصت‌ها از دست رفته بود بدون اينكه جاي پائي از ثبات گذاشته شده باشد. تشنجات ميرفت كه بر پيش‌بيني خروشچف صحه بگذارد و خود كامگيها مي‌نماياند كه عنان اختيار از دست گردانندگان خارج شده چنين بود عللي كه ايجاب ميكرد اجراي نقشه شكل ديگري به خود بگيرد.

شاه غير مسوول و حكومت مسوول

چون سرانجام مسووليت شاه كار را به چنين كوره راههائي كشيده بود اميني به صورت حكومت مقتدر ظهور كرد جلوي مصاحبه‌هاي ماهانه گرفته شد و تشكيل جلسات در حضور شاهانه تعطيل گرديد ـ برنامه اعطاي آزادي محدود و دموكراسي مشروط معدوم و آثار اجراي برنامه يك تحول عملي؟ (با تظاهر به اجراي آن) مشهود گرديد. خلاصه آنكه چون فرو نشاندن خطر طغيان از طريق اصلاح تفريحي ميسر نگرديد بهتر چنين دانسته شد كه برنامه عمليات يك حكومت انقلابي به دست يك حكومت غيرانقلابي به مورد آزمايش گذارده شود.

براي روشن شدن اين برنامه بهتر است به تفسيريكه والترليپمن در اين مورد نوشته توجه شود.

والترليپمن چندي قبل در نيويورك هرالدتريبون از نقشه فوق پرده برداشت و نوشت:

«در آمريكاي لاتين اينك دست بيك تجربه بي‌نظيري زده‌ايم زيرا تشخيص داده‌ايم بدون اينكه زندگي مردم را بالا ببريم ثبات پايداري در اين كشورها به وجود نخواهد آمد ولي در عين حال تشخيص داده‌ايم تا زمانيكه زمام دولتها در دست گروه انگشت‌شمار و طبقه فاسد است پيشرفت اجتماعي ميسر نخواهد بود. بنابراين حساب به تلاش افتاده‌ايم تا به تدريج و به طور مسالمت آميزي يك تحول و انقلاب اجتماعي و سياسي به عمل آوريم تا دولتهائي روي كار بيايند كه لياقت آن را داشته باشند از سرمايه‌هائي كه حاضريم به آنها قرض بدهيم در راه افزايش توليد و توسعه كشور خود استفاده كنند.»

بنابراين ميتوان گفت كه دكتر اميني مامور اجرا برنامه‌اي شده بود كه الگوي آن را والترليپمن در مقاله خود منعكس كرده است. والترليپمن بلافاصله ميافزائد «ولي بطوريكه از تحولات پرو و آرژانتين و جاهاي ديگر آموختيم به درستي پي برديم كه بدون انقلاب نميتوان از ثمره انقلاب بهره‌مند شد زيرا طبقه حاكمه برخوردار از تمام نعمات با اتكاي كامل خود بر تشكيلات نظامي مسلما به آساني تسليم برنامه «اتحاد براي پيشرفت نخواهد شد.»

به هر صورت حكومت اميني به «شبهي» از يك حكومت مقتدر ميرفت واقعيتي ببخشد كه تضادهاي جديدي پيش آمد و با يكي دو اشتباه توام شد و كار اميني را ساخت. سقوط اميني قسمت اخير نظريه والترليپمن را يك بار ديگر باثبات رسانيد.

روي كار آمدن اميني كه از يك طرف به انتظار سياست متوافق عليه آمريكا و انگلستان دائر به تقليل قدرت شاه و وجود يك حكومت مقتدر تحقق مي‌بخشيد خود موجب تضادي شد كه در نتيجه آن تضاد يك توافق به وجود آمد. اميني كه براي اجرا برنامه فوق ناگزير بود از مامورين سفارت و مستشاران آمريكائي آمرانه مشورت بشنود عملا برنامه‌اي را مي‌بايستي به موقع اجرا بگذارد كه موجب تضعيف پايه‌هاي سياست انگلستان در ايران (و يا به قول والترليپمن طبقه حاكمه‌اي كه با اتكا به تشكيلات نظامي از تمام نعمات برخوردارند) ميگرديد.

دولت انگلستان كه پس از محروم شدن از طلاي كمپاني هند شرقي و از دست دادن موقعيت ممتاز بين‌المللي خود در قرن 19 و نيمه اول قرن 20 راه اعمال نفوذش در كشورهاي استعماري منحصر شده است به عمال هيأت حاكمه‌اي كه در نتيجه سالها خدمتگذاري و برخوردار بودن از حمايت دائم بريتانياي كبير نسبت به سياست آن كشور وفادار شده‌اند از سست شدن موقعيت عمال خود به وحشت افتاد، تضاد جديد كه در نتيجه علاقه آمريكا به اعمال اين برنامه نگراني انگلستان از سست شدن موقعيت عمال وفادار خود ايجاد مي‌گرديد موجب توافقي شد كه از يك طرف عمال هيأت حاكمه وابسته به سياست انگلستان را در بر نمي‌گرفت و از طرف ديگر سياست شاه را كه حاضر به از دست دادن قدرت مطلقه خود نبود به دنبال ميكشاند. بديهي است وجود اين توافق در صورتي كه مورد تائيد اصولي دستگاه رهبري جبهه ملي كه از به تعويق افتادن انتخابات ناراضي بود قرار ميگرفت مجالي براي ادامه حكومت دكتر اميني و زمينه‌اي براي حمايت سياست آمريكا پس از اشتباهي كه اميني با پافشاري در دريافت كمك مرتكب شده بود باقي نميگذاشت.

استفاده از موقعيت

شاه كه از رنجش سياست آمريكا از اميني و از ارزش سوابق سياسي خانواده علم نزد سياست انگلستان و از آماده نبودن زمينه نخست وزيري براي ديگران و از عدم رضايت جبهه ملي از اجراي برنامه‌اي كه موجب تعطيل و تعويق انتخابات ميشد آگاه بود از فرصت غير منتظره‌اي كه استعفاي اميني پيش آورد ماهرانه استفاده كرد و كسي را كه از هر جهت متناسب ميدانست جانشين مردي كرد كه روزنامه‌ها به او لقب «مرد آخرين شانس رژيم ايران» را داده بودند و به اين ترتيب عليرغم سياست مصوبه كارگردانان سنتو يعني سياست «شاه غير مسوول و نخست وزير مسوول» مجددا در راه قدرت طلبي خود موفقيتي به دست آورد.

دولت وعده به همه

با تحليل جرياناتي كه بعد از روي كار آمدن علم پيش آمد چنين به نظر ميرسيد كه شاه ميل دارد عليرغم زمينه سستي كه از هر جهت براي دولت مطلوب و دلخواه او موجود است با بازي كردن بزرگترين نقش در تاريخ سلطنت خويش بر مشكلات فائق آمده همه را از خود راضي و اوضاع را به نفع مركزيت قدرت خود تثبيت كند. ولي در اجراي اين برنامه سنگهاي بزرگي افتاده است كه دستگاه مديره مملكت در گذشته براي اجراي كمتر و كوچكتر آن در حاليكه از حمايت مشترك و همه جانبه سياستهاي خارجي در آن موقع برخوردار بوده‌اند ناتواني نشان داده بود.

سنگهائي كه حكومت جانشين «مرد آخرين شانس» بايد از پيش پا بردارد في‌الجمله از اين قرار است:

تعديل بودجه و تامين محل براي اجراي برنامه سوم ـ تقسيم املاك ـ مبارزه با فساد ـ انجام انتخابات اصلاحات ارتشي (در قالبيكه گردانندگان سنتو آن را اندازه گيري كرده مناسب با احتياجات ايران تشخيص داده‌اند) ـ رعايت نسبي يا ظاهري پاره‌اي از اصول قانون اساسي به نحوي كه رژيم ايران در ظاهر رنگ ديكتاتوري نداشته باشد و بالاخره و مهمتر از همه راه يافتن به صورتي كه حداقل توجه و اعتماد قشر قابل توجهي از مردم جلب شود و مملكت را از حالت تزلزل و عدم ثبات فعلي بيرون بياورد.

واما اينكه شاه در اجراي اين برنامه‌ها موفقيتي به دست خواهد آورد يا نه امري است كه تحليل امور فرق بشرحي كه ذيلا مي‌آيد ميتواند ملاك و ميزاني از آن به دست بدهد. بهر صورت توجه به اين حقيقت كه اجراي برنامه عظيم و دشواري در لحظه‌اي از مرگ و حيات در پيش پاي حكومت فعلي قرار گرفته ميتواند علت احتياط كاري علم را توجيه و دقايق سياسي روز را روشن سازد.

چرا شكل تلاشها عوض شده؟

برنامه‌هائي كه با روي كار آمدن علم به مرحله اجرا گذارده شده عبارت است از:

1 ـ سرهم بندي كردن فوري اقلام بودجه

2 ـ اتخاذ روش تظاهر به نزديكي با شوروي

3 ـ مجمل و مهمل گذاشتن مهم انتخابات يا به عبارت ديگر وعده دادن و عمل نكردن

4 ـ تغيير لحن شاه در نطق 28 مرداد كه نشانه‌اي از توجه به حقايق امور و تزلزل باطني اوضاع داشت.

5 ـ دادن اجازه مصاحبه به مخبر آلماني و رفتن او به احمدآباد.

6 ـ اعمال روش نرمش با مليون و آزاد كردن زندانيان با وجود انتشار اعلاميه‌هائي تندتر از هميشه.

7 ـ قرار تقليل افراد قشون و تشديد محاكمه و مجازات افسران.

در مورد اصلاح بودجه بايد اذعان كرد كه دولت جديد در اين كار هم سرعت و هم جسارت به خرج داده درست است كه كار دولت در اين باره فقط سرهم بندي كردن اقلام و جابجا كردن عناوين خرج و درآمد بوده ولي دولت علم با ابراز اين سرعت و جسارت در حقيقت خواسته است سنگي را كه پيش پاي سلف او بود و باعث سقوطش شد به هر قيمت شده از پيش پاي بردارد تا با ارائه نشانه‌اي از ثبات آزادانه به مانورهاي ديگر خود بپردازد. با اين كار دولت محل پرداخت مخارج جاري از قبل حقوق كارمندان و غيره را كه اگر پرداخت نميشد جنجال و تشنج ايجاد ميكرد تامين كرد و خطر پيش آمدن ركودها كارها و بحران‌هاي بيكاري را كه در آتيه به صورت حاد و انقلاب سازي بروز خواهد كرد براي خود محفوظ نگه داشت.

سازش روس و انگليس

اولين مانور دولت پس از سرهم بندي كردن بودجه تظاهر به نزديكي با دولت شوروي است. در مورد تظاهر دولت به نزديكي با شوروي كه عموما آن را از تدابير سياست انگلستان و ناشي از يك تفاهم و سازش قديم بين سياست روس و انگليس دانسته‌اند جا دارد اگر كمي قائل به تفصيل بشويم زيرا چه بسيارند كسانيكه به محض برخورد به نوعي از تظاهرات سياسي سازش ديرين روس و انگليس را پيش ميكشند و نواقص آنها را منشا جريانات معرفي ميكنند. ولي ميتوان گفت قضاوت فوري و قطعي نسبت به اين اظهار نظر با شرايط فعلي دنيا مطابقتي نميتواند داشته باشد. گرچه دولت شوروي در حقيقت حريف خود را در ايران آمريكا ميشناسد و براي بيرون راندن نفوذ او از هيچگونه تلاشي فروگذار نميكند و اتفاقا اين تلاشها گاهي با اعمال سياست انگلستان وفق ميدهد ولي به جهات عديده زير بهتر است به جاي قضاوت قطعي و سريع است اين برخورد سياسي را به جاي تفاهم و سازش تقارن و هم‌زماني بگذاريم و قبول كنيم كه در شرايط و مقتضيات امروز جهان بين سياست روس و انگليس نميتواند سازشي كه بر پايه يك سلسله اشتراك منافع سياسي و اقتصادي و در يك محيط وسيع بين‌المللي استوار باشد وجود داشته باشد زيرا:

1 ـ تاريخ دنيا ورق خورده و اصولا زمان آن كه كشورهاي بزرگ براي حل اختلاف خود در اطاقهاي دربسته بنشينيد و با تقسيم خاك و يا منافع يك كشور رفع اختلاف كنند سپري شده. بيداري ملل ـ وجود سازمان ملل ـ اهميت يافتن افكار عمومي جهان ـ ايجاد گروه كشورهاي تازه به استقلال رسيده و بالاتر از همه تضاد ايدئولوژيكي بين كشورهاي بزرگ كه در تاريخ سابقه نداشته است اثر خود را در ارتباطات ملل ظاهر ساخته و مانع از تجديد صحنه‌هاي كنگره وين و لايباخ و اتحاد مقدسي كه متعلق به قرن 18 و اوائل قرن 19 ميباشد گرديده است.

2 ـ در حال حاضر كفه قدرت در عالم سياست آن قدر به نفع دولت روسيه شوروي سنگين است كه جائي براي آن نمانده كه كشورهاي ديگر بخواهند با دادن امتيازات تازه امتيازاتي به نفع خود به دست بياورند. اين پيشروي و موقعيت شوروي بحديست كه اگر غرب بتواند جلوي پيشروي شوروي را تا همين جا كه جلو آمده بگيرد موفقيت بزرگي كسب كرده است.

بيداري و هوشياري شوروي در برابر اشتباهات غرب كار را به جائي رسانيده كه در برابر هر ريش سياسي كه شوروي نزد غرب بگرو دارد دوريش از غرب نزد شوروي به گرو است و از اين جهت شوروي چنان از غرب پيش افتاده است كه مجال هرگونه مانوري را از غرب گرفته و همانطوري كه اكونوميست در قبال تهديدات آمريكا به كوبا ذكر كرده زبان حال آقاي خروشچف ميتواند در هر مورد چيزي نظير اين باشد كه «سرباز مرا در كوبا نزنيد وگرنه خواهيد ديد كه رخ شما در ويتنام و وزير شما در برلن به خطر افتاده است» بنابراين تا وقتي كه اين كفه تعادل به نفع شوروي سنگين است دادن هر گونه امتياز به كشور اخير به نفع دنياي كمونيزم و به ضرر دنياي غرب تمام خواهد شد.

3 ـ دولت انگلستان كه پس از جنگ بين‌المللي دوم به صورت كشور درجه دومي در آمده است سياست و اقتصاد او از هر حيث دنباله‌رو و از بسياري جهات وابسته به سياست آمريكا است مطلقا قادر نيست كه در ايجاد حسن ارتباط با شوروي در نقطه‌اي از جهان عليرغم شرايط هم پيماني نقش مستقلي را ايفا نمايد و از عكس‌العمل آمريكا در نقطه ديگري از جهان به خود نگراني راه ندهد.

4 ـ چنانچه حمايت آمريكا از پشت هيأت حاكمه ايران برداشته شود نفوذ يك جانبه انگلستان به هيچ وجه قادر نيست در مقابل عدم رضايت مردم از يك طرف و دلتنگي سياست آمريكا از طرف ديگر جلوي حملات سياسي و تبليغاتي شوروي را بگيرد و از پيش‌روي مادي و معنوي اين دولت در يك نقطه از جهان جلوگيري نمايد.

5 ـ بررسي و تفسير جريانات اخبار حكايت از علاقه كامل و دلبستگي دولت انگلستان به حفظ پيمان و حمايت سنتو داشته و وجود اين حقيقت مانع از آن است كه تصور شود دولت ايران زير بار نزديكي‌اي برود كه شرط آن خروج ايران از سنتو باشد و از طرف ديگر قابل تصور نيست كه دولت شوروي قبل از اينكه دولت ايران از تعهدات خود نسبت به غرب بكاهد حاضر به دادن امتيازي به مملكت ما شود.

بعد از مشاهده خبر اظهار خشنودي ايالات متحده آمريكا از برقراري حسن روابط بين ايران  و شوروي ملاحظه اخبار زير نيز قرينه ديگري به دست ميدهد كه قضاوت قالبي سازش روس و انگليس را بيشتر متزلزل مي‌سازد:

1 ـ روزنامه ديچه سايتونگ شماره 191 در مورد وضع شاه و موقعيت او در قبال سياست خارجي مي‌نويسد «از لحاظ سياست خارجي ايران خود را از طرف آمريكا با سياست جديدش تهديد شده مي‌بيند زيرا برنامه كندي بي‌طرف ساختن ايران است در سياست كلي دنيا. . . . . . . .» پس از مذاكرات مختلف در اين خصوص و اينكه آمريكائيها پرداختهاي نقدي خود را به ارتش ايران قطع كرده‌اند شاه اظهار نمود «ما ابدا جاي نگراني نداريم زيرا عضو سنتو هستيم» ولي بالاخره پس از مذاكرات مفصل ديگر شاه اقرار نمود كه «آمريكا مبارزه ايران را بر عليه كمونيستها جدي نمي‌گيرد».

2 ـ ابزرور چاپ لندن چندي قبل نوشت كه بر دنياي غرب مسلم شده است كه اگر جنگي اتفاق بيفتد اشغال فوري ايران از طرف شوروي غير قابل جلوگيري است از اين جهت استراتژي غرب در مورد ايران نسبت به گذشته فرق كرده و روش تازه‌اي اتخاذ گرديده است.

صرف نظر از جريانات فوق ملاحظه خبر زير ميتواند علت اطمينان آمريكا را از خطرناك نبودن مساعدتهاي شوروي توجيه نمايد چه مدلول اين خبر ميرساند كه شوروي نيز مانند ايالات متحده دست از گشاد بازي برداشته و نسبت به دادن كمك به كشورهاي عقب افتاده سخت گير شده است و چه بسا كه به فرض برقرار شدن روابط حسنه كمكهاي شوروي به ايران محدود به تلاش عادي و رقابت‌هاي متعارف براي تهيه بازار فروش مصنوعات خود و به دست‌آوردن مواد خام ارزان گردد. به اين معني كه دولت شوروي با فروش مصنوعات خود به ايران متقابلا خواربار و مواد اوليه خريداري نمايد. براي درك بيشتر اين مطلب بد نيست كه به خبر دوم خبرگزاري رويتر توجه شود.

1 ـ لندن ـ رويتر ـ ناظران سياسي ديشب گفتند دولت شوروي از كمكهاي خود به كشورهاي توسعه نيافته كاسته است. به عقيده ناظران سياسي لندن هم اكنون دولت شوروي كمك اقتصادي به برخي از اين كشورها را به نصف پائين آورده است و پاره‌اي ديگر را به كلي قطع كرده. (كيهان شماره 5753)

2 ـ لندن ـ رويتر ـ در برابر اين اطمينان (اطمينان از اينكه ايران به خارجيان پايگاه نخواهد داد) آيا دولت شوروي حاضر به دادن امتيازات شده است يا نه؟ مقامات سفارت كبراي ايران در مسكو هيچگونه اظهار نظري نكرده‌اند. ملاحظه اين خبر خالي از فايده نيست:

«مهم اين است كه دو كشور فعاليت خود را در زمينه جستجوي طرق و امكانات توسعه روابط فيمابين قطع ننمايند.» (كيهان شماره 5751)

بنابراين صحيح‌تر است اگر بگوئيم سياست انگلستان در ايران حفظ رهبري سياسي در ايران و به دنبال كشيدن حمايت آمريكا است و تنها از اين بابت است كه احيانا عوامل سياسي انگلستان عليه حكومتهايي كه بخواهند يك جانبه از سفارت و مستشاران آمريكائي مشورت بپذيرند به كارشكني و اخلال ميپردازند. و يا در قبال مانور هيأت حاكمه ايران براي نزديكي با شوروي روش سكوت را پيش ميگيرد. و اما در جستجوي علت اعمال روش نرمش نسبت به سياست شوروي بهتر است بگوئيم:

1 ـ زمامداران غير مستقل ايران به تقليد از نقشهايي كه زمامداران مستقل مصر و هند و افغانستان براي بدست آوردن كمك بيشتر از رقباي سياسي جهان بكار برده‌اند كودكانه تقلاهايي ميكنند غافل از آن كه كشورهاي مذكور با ابراز حسن تدبير كشورهاي خود را متعهد نساخته و از مزاياي سياست بي‌طرفي و آزادي عمل برخوردارند. اين نوع حكومتها اولا از حمايت و پشتيباني ملتهاي خود برخوردارند و در ثاني نفوذ جاسوسان و مستشاران خارجي تا پشت در اطاق خواب آنها رخنه نكرده است.

2 ـ دولت شوروي كه در كار تصرف افكار ملتهاي ناراضي برگهاي برنده‌اي در دست دارد براي در دست نگاهداشتن ابتكار عمل و شكست دادن و گيج كردن طراحان آمريكا در مواقع ضروري متقابلا از موقع استفاده كرده به نفع ديپلماسي خود تظاهري به تمايل نزديكي ميكند. اين اقدام شوروي صرفنظر از مزاياي تظاهر آن چون مشورط و بدون دنباله است براي هيأت حاكمه ايران دلسرد كننده و براي دولت آمريكا اطمينان بخش شده است. اعمال اين تاكتيك در يك مورد كه چند سال قبل معمول گرديد موجب وحشت سياست آمريكا و اعطاي كمك فوري به ايران شد ولي تكرار آن در هر تنگنا باعث شد كه سياست آمريكا نسبت به اين قبيل مانورها بي‌اعتنا شده و رويه ثابتي در برابر اين گونه تعهدها اتخاذ نمايد.

انعكاس اين بي‌اعتنايي و اطمينان در مرحله اول اين شد كه جانسون در ملاقات خود با شاه بي‌اعتنا به تهديداتي كه از مدتي قبل از آمدن او به ايران با تظاهر به نزديكي با شوروي زمينه‌چيني شده بود صريحا اعلام داشت كه تا انتظارات آمريكا در مورد تقليل قشون و تعديل بودجه و تقسيم املاك و مبارزه با فساد و رعايت نسبي قانون اساسي وارد مرحله عمل نشود دولت متبوع او حاضر به دادن هيچگونه كمك جديدي نخواهد بود. در مرحله دوم مقامات آمريكائي اعلام كردند كه دولت آمريكا از حسن روابط ايران و شوروي استقبال ميكنند (كيهان شماره 5752)

جانسون كه در مقابل تهديدات دولت ايران و مانور نزديكي با شوروي دست رد به سينه زمامداران ايران زد به محض ورود به تركيه ادامه كمكها را وعده داد و قرارداد جديدي نيز امضاء نمود.

چنين است نتيجه‌اي كه حكومت ايران بعد از سرهم بندي كردن با عجله بودجه از اولين مانور سياسي خود به دست آورد.

هم كردن و هم نكردن

در عين حال كه بلافاصله پس از روي كار آمدن دولت علم وعده انتخابات داده شد و با آنكه شاه در يكي از نطقهاي خود تصريح كرد كه علاوه بر انتخابات مجلسين تشكيل انجمنهاي ايالتي و ولايتي و شهر و ده نيز جزو برنامه دولت است هنوز هيچ قرينه‌اي كه دلالت بر قطعيت يافتن انتخابات بكند مشهود نيست. در جستجوي بدست آوردن علت اعمال اين روش بايد به سياست قدم برداشتن با احتياط براي سفت كردن جاي پا مراجعه كرد. در عين حال كه علم از فرداي حكومت خود مطمئن نيست رفت و آمد دلالهاي سياسي بين محافل دولتي و محافلي كه اخيرا انتسابي با مليون پيدا كرده‌اند شديدا برقرار شده تلاش واسطه‌ها در قبولاندن تعداد سهميه تعيين شده وكلا به محافل ملي و يا چانه زدن روي آن تعبير به اين معني شده است كه دولت در نظر دادن كه در صورت حصول اطمينان از انجام يك انتخابات بدون سروصدا با جلب موافقت مليون نقشه‌اي را كه در يك مورد به مرحله اجرا گذارده شد و در نتيجه بيداري روشنفكران و جنجال دانشجويان به انحلال مجلس انجاميد عملي سازد و در غير اين صورت به بهانه ادامه مذاكرات جلوي فعاليت حاد نيروهاي ملي را در موقعيت بحراني فعلي بگيرد و وضع خود را تثبيت كند. ذكر اين جمله در اينجا ضروريست كه با آنكه حكومت علم با مقايسه با ساير نخست وزيران بعد از 28 مرداد ضعيفترين زمينه‌ها را دارد با اعمال نقش فوق آرامترين دوره‌ها را ميگذارند. و در اجراي اين طرح چه بسا از توجه افراد به برگزاري مهم كنگره جبهه ملي كه اكنون فوري‌ترين و حادترين مساله روز ارگانهاي جبهه ملي گرديده و آنها را از توجه به وقايع خاص و دقايق حساسي كه در جريانست بازداشته حداكثر استفاده را بنمايد.

بن‌بست از پي بن‌بست

طرح انجام «انتخابات آزاد» كه ابتدا به عنوان داروي شفابخش براي رفع بحران تجويز شده بود با اشتباهاتي كه مجريان آن مرتكب شدند به صورت بغرنج و لاينحلي درآمده كه هيچ راه حلي براي آن موجود نيست زيرا:

1 ـ انجام انتخاباتي از نوع انتخابات فرمايشي بعد از 28 مرداد در عالم سياست و اداره مملكت عقب گردي به سياست گذشته محسوب ميشود كه ديگر مجالي براي اعمال آن روش نيست. چه هر آينه محلي براي اعمال آن موجود ميبود لزومي پيدا نميشد كه دستگاه حاكمه با اعلام انتخابات آزاد وضع ثابتي را كه قبلا در ظاهر داشت با اجرا اين برنامه به تزلزل بيندازد.

2 ـ در صورتي كه قرار بر اين شود كه مجددا فرمول انتخابات ليستي با اين تفاوت مطرح شود كه دستگاه حكومت سهميه‌اي نيز براي مليون در نظر بگيرد مشكل انتخابات را از پيش پا بردارد از كجا كه اين بار نيز جوانان و روشنفكران و دانشگاه مانند گذشته با مقاومت و اعتراض خود كار را به رسوائي مجدد اين برنامه نكشاند.

با غير عملي بودن اين دو راه تنها راهي كه باقي ميماند اين است كه دولت تسليم اراده مردم بشود و اين امكان را بدهد كه مردم آزادانه پاي صندوقها حاضر بشوند و با اطمينان از اينكه راي‌ها عوض نخواهد شد راي خود را در صندوقها بريزند.

ظاهرا رفتن از اين راه كمال مطلوبست و مشكل را حل ميكند ولي در باطن و واقع الامر حقيقت غير از اين است و تحليل دقيق مساله نشان ميدهد كه اتفاقا راه انجام اينكار از هر دو طرف بسته است زيرا:

از يكطرف دولت نگران اين است كه مبادا در نتيجه ميدان دادن به مردم دو مرتبه موجباتي فراهم شود كه 28 مرداد به خاطر محو آثار آن موجبات برپا شد.

از طرف ديگر مردم نگراني دارند از اينكه با وجود نظام استعماري موجود و تسلطي كه نيروهاي انتظامي بر پايگاههاي حساس مشاغل و فئودالها بر سرنوشت دهات دارند از نتيجه انجام انتخابات در چنين شرايطي مجلسي به وجود آيد كه اكثريت نمايندگان آن را افراد وابسته به هيأت حاكمه و نمايندگان خانواده‌ها بركنند و اين وضع به سياستهاي استعماري مجال بدهد. قراردادهاي متزلزلي را كه در گذشته از مجالس مخلوق اختناق گذرانده‌اند و بروز يك انقلاب ملي اعتبار آن را تهديد ميكند به وسيله اين چنين مجلسي كه ظاهرا در شرايط آزاد ايجاد شده تنفيذ نمايند.

از اين گذشته به فرض كه اقليت توانست با تدبيري كه شخصيتي چون دكتر مصدق در گذشته به كار برد با جلب حمايت قاطع افكار عمومي مسير جريانات را تغيير دهد و جرياني صددرصد ملي ايجاد نمايد در اين صورت چه تضميني موجود است كه دوباره نخست وزير اين چنين مجلس معزول نگردد و خود اين چنين مجلسي به استناد اختيارات مجالس كنگره و موسسان منحل نشود و نمايندگان مجلس به گرفتاري حبس و زندان گرفتار نشوند.

چنين است تحليل علتي كه مردم را در شرايط حاضر نسبت به انجام هر نوع تحولي كه بايستي از طريق مجلس معمول گردد مايوس و نسبت به شعار انتخابات كم حرارت و بي‌طرف ساخته است. به اين ترتيب ملاحظه ميشود كه علاوه از مشكل بودجه مشكل انتخابات نيز مشكلي نيست كه به آساني از پيش پاي اين دولت برداشته شود.

تقليل بودجه ارتش و محاكمه افسران

شايد روزي كه دكتر مصدق در محاكم نظامي سلطنت آباد گفت كه من ميخواستم با كوتاه كردن دست اجانب از دخالت در امور داخلي ايران بر اهميت مقام سلطنت بيفزايم كسي نميتوانست وضع بن‌بستي را كه امروز اعليحضرت دچار آن شده است پيش پاي خود مجسم نمايد.

پس از سقوط حكومت ملي دكتر مصدق كشور ايران به رهبري شاه از بي‌طرفي خارج شد و در رديف گروه كشورهاي متعهد در آمده گرچه حاصل غرورانگيز؟ و افتخارآميز؟ بيرون آمدن ايران از بي‌طرفي براي گردانندگان دستگاه از جمله اين است كه آقاي ليندون جانسون به محض ورود در فرودگاه مهرآباد ميگويد «آمريكا پشتيباني از ايران را تعهد كرده است» ولي مفهوم مخالف اين بيان اين است كه چون كشور ايران متعهد است بايد از رهبري كشورهاي متعهد كه از لحاظ قدرت نظامي بي‌رقيب و از جهت وسعت اطلاعات سياسي بي‌نظير است بدون چون و چرا اطاعت كند.

بديهي است وقتي كشوري با قبول تعهدات ناشيه از قراردادها آزادي و استقلال خود را در گرو نظريات هم پيمانان گذارد و هنگام عمل ناگزير است كه به نظريات و دستورات هم پيمانان گردن نهد به خصوص هنگامي كه قرارداد فيمابين دو نيروي نامساوي برقرار شده و حكومت از حمايت مردم مملكت خود محروم شد.

زنجيري كه به هم بافته شد

امروز دولت آمريكا به موجب پيمانهائي كه به امضاي دولت ايران رسيده خود را متعهد به حفظ ايران ميداند و براي اجراي تعهد خود چون در كار مقابله با نيروي دشمن در مقام رهبري كشورهاي متعهد قرار گرفته به خود اجازه ميدهد كه براي تعداد نفرات و شكل تشكيلات قشون ايران نقشه بكشد و براي اجراي آن آمرانه مشورت بدهد. به دنبال همين احساس مسووليت است كه مك نامارا وزير دفاع آمريكا در گزارش رسمي و علني خود به كميته تداركات سناي ايالات متحده متذكر ميشود كه دولت آمريكا براي اين منطقه اهميت حياتي قائل و معتقد است كه اگر غفلتي در اين كار بشود چين كمونيست و دولت شوروي ممكن است دچار محاسبه غلط شده به اين تصور كه آمادگي و اراده آمريكا براي مداخله (با توجه به استعمال صريح و بيهوده مداخله ضروريست) متزلزل شده است براي رسيدن به يك پيروزي سريع نظامي تحريض شوند و كاري را كه سال 1950 در كره كردند در مورد ايران تكرار نمايند. دولت آمريكا وقتي مي‌بيند كه در قبال مصلحت انديشي نظامي كه حكومت ايران به وعده‌هائي كه مكرر در اين زمينه داده عمل نكرده ناچار به وارد آوردن فشار اقتصادي مي‌گردد. ابتدا فشار خود را از راه كم كردن كمكها و وامهاي اقتصادي شروع ميكند و چون از اين طريق نتيجه نمي‌گيرد جيره قشون را قطع ميكند تا به آن ترتيب هيأت حاكمه را كه در اجراي برنامه‌ها تعلل ميكنند به زانو درآورد. درست است كه دولت علم براي خنثي كردن آثار اين فشار با شتاب از بودجه عمراني مملكت يا سهمي سازمان برنامه از درآمد نفت كسر و به بودجه قشون اضافه كرد تا از توقف چرخهاي قشون جلوگيري كند و شاه هم با عجله و بر خلاف اظهارات مكرري كه در سابق كرده و مدعي شده بود كه تشكيلات ارتش ايران به تناسب كشورهاي ديگر حتي از كشورهاي بي‌طرفي نظير سوئيس و سوئد كوچكتر است معهذا طبق مندرجات جرائد لزوم تقليل نفرات ارتش را تائيد كرد. ولي كيست كه نداند تعطيل برنامه‌هاي عمراني و دست زدن به تركيب و متزلزل ساختن اساس ارتش در مملكتي كه بودجه‌اش نامتوازن ـ انتخاباتش معلق ـ تعادل صادرات و وارداتش برهم خورده ـ ارتباط ارباب و رعيتش در نتيجه اجراي نيمه كاره اصلاحات ارضي متزلزل و از همه بالاتر عدم رضايت مردمش همه جا را گرفته است چه عكس‌العملي در گردش چرخ اقتصادي و اجتماعي فرداي آن ايجاد خواهد كرد؟

دولت در چنين شرايطي اگر تسليم متحد زورمند خود نشود چه ميتواند بكند؟ آيا دست غيبي بر درآمد مملكت خواهد افزود؟ و يا ارقام هزينه‌ها با پيش آمد غير مترقبه‌اي تنزل خواهد يافت؟ و يا مردم كه حتي حاضر نشدند اعانات خود را براي زلزله زدگان به شير و خورشيد بدهند با خريد اوراق قرضه دولت را از اين بن‌بست نجات خواهند داد؟

دولت ايران كه قرار بود با دريافت 800 ميليون دلار كمك خارجي كار برنامه عمراني سوم را راه بياندازد با كسر سالي 40 ميليون دلار از سهمي سازمان برنامه براي جبران كسر خرج ارتش سنگ ديگري در راه اجراي اين برنامه انداخته است. با اين تقليل نه تنها جلوي اجراي لايحه تقسيم اراضي هم كه ميبايستي از محل برنامه‌هاي عمراني روستاها تائيد و قابل عمل گردد در محاق تعطيل ميافتد و نيز پرداخت اقساط وامهاي دريافتي غيرممكن ميگردد. با اين حال آيا قابل تصور است كه دولت ضعيف علم با زمينه‌اي كه دارد در ميان عدم رضايت عمومي از عهده تعديل بودجه مشكل انتخابات تقليل هزينه و تشكيلات ارتش تعطيل اجراي اصلاحات ارضي تهديد بيكاري و بحران اقتصادي برآيد؟ و بيش از مدت كوتاهي سركار بماند؟ و با اين حالت آيا طراحاني كه مقدمات سقوط اميني را فراهم آوردند و به منظور اجراي مانورهاي بعدي به فوريت بودجه مملكت را سرهم بندي كردند ميتوانند اميدي به فرداي خود داشته باشند؟ به هر صورت دولتي كه متوجه مشكلات موجود و زمينه سست سياسي خود هست از روي زرنگي مي‌خواهد با در پيش گرفتن روش نرمش با مليون به هر ترتيب كه شده جلوي تظاهرات دستجات را بگيرد و خود را از خطري كه متوجه اوست نجات بدهد. چنين است تحليلي كه علت اتخاذ روش نرمش دولت را با مليون توجيه ميكند.

شايد آن زمان كه دستگاه حاكمه ايران براي سقوط اميني از راه مخالفت با تقليل بودجه ارتش كه مقدمه لازم براي جلب اعتماد حاميان اميني و دادن كمك براي اجراي طرحهاي عمراني بود اسباب چيني ميكرد غافل از اين بود كه اگر دولت آمريكا در مورد حكومت اميني لازم ميدانست سفيرش آمرانه مشورت بدهد با سقوط او چنين تشخيص خواهد بود كه به معاون رئيس جمهورش ماموريت بدهد كه به ايران بيايد و ضرورت اجراي همه برنامه را با خشونت بيشتر متذكر گردد. اسوشيتدپرس پس از مراجعت جانسون اين خبر را مخابره كرد كه �